کم کم در میان مردم ساده ، مذهبی با مراسم رنگین و پرخرج بوجود آمد .

  در مراسم مذهبی آتش بزرگی روشن می کردند

  و مقداری از شاخه های گیاهان را برای نشستن خدایان خود می گستردند .

  شاخه هایی از گیاه (هوم) را که مستی آور بود با آب شسته و سپس آن را در هاون می کوفتند

  و شیره ی آن را پس از صاف کردن با آب یا شیر می آمیختند .

  سپس چند قاشق از این نوشابه ی مستی آور را برای خدایان

  که هر یک دیو ( درخشان ) نامیده می شدند ، در آتش می ریختند

  پس از آن بقیه ی نوشابه را سر می کشیدند و مست می شدند .

  در این هنگام با زدن دهل و نواختن موسیقی به رقص می پرداختند .

  در هنگام اوج گیری مراسم ، جانوری از قبیل گاو ، اسب یا شتر را قربانی می کردند

  و کمی از گوشت و چربی آن را برای دیوها ( خدایان درخشان ) می چیدند .

  مقداری دیگر از گوشت و اندام قربانی را درون آتش بزرگ می ریختند

  تا آتش از راه دودِ خود ، آنها را به خدایان آسمان برساند .

  این آب و تاب و مراسم مفصل اثر عمیقی در روان مردم ساده بجا می گذاشت .

  گفتیم که زبان آریایی در بین بومیان نیز رایج گردید .

  اوستایی زبانان بیشتر در خراسان بزرگ ،

  که از شمال شرقی ایران کنونی ،

  نیمه ی غربی افغانستان و

  نیمه ی جنوبی آسیای مرکزی در کشورهای شوروی تشکیل می گردید ، زندگی می کردند .

  وضع سیاسی نیز دستخوش تغییراتی شده بود ،

  هر تیره برای خود سرداری داشت که ( شاه ) نامیده می شد .

  برای اینکه تیره های مختلف کمتر به جنگ و خونریزی بپردازند

  با یکدیگر پیمان صلح می بستند و بنابه گفته های خود ( انجمن کشورها ) را بوجود می آوردند .

  شاهان از میان خود یکی را به عنوان رییس انجمن کشورها انتخاب می کردند .

  تیره های مختلف این دوران را باید به دو دسته تقسیم کرد ،

  تیره های آبادی نشین و تیره های چادرنشین .

  از این دو ، تیره های آبادی نشین آرامش و زندگی بهتری داشتند .

  شاهان این تیره ها را ( کَوی ) می نامیدند .

  کلمه ی کَوی بعدها در فارسی به ( کِی ) تبدیل شده است .

  یکی از تیره های معروف این کَوی ها ، کیانیان بودند .

  سرزمین آنها رودبارهلمندآباد بود که امروز در زابلستان قرار دارد .

  این سرزمین بسیار حاصلخیز و دارای مردمی پُرکار بود

  که جانوران بسیاری را می پروراندند .

  چون شاهان کیانی از شاهان سرزمین های دیگر توانگرتر و نیرومند تر بودند ،

  همواره به ریاست انجمن کشورها انتخاب می شدند .

  خرج کلی حکومت و نگهداری سپاه برای مقاومت در مقابل چادرنشینان غارت گر ،

  از طریق باج و خراج گرفتن از مردم تامین می گردید .

  این باج و خراج در بیشتر موارد سنگین و توان فرسا بود .

  کرپ ها نیز برای برگزاری مراسم و خشنود ساختن خدایان و بازداشتن آنان از خشم ،

  که در باور خرافی مردم به صورت سیل ، زمین لرزه ، .

  خشکسالی و بیماری یا جنگ و خونریزی پدیدار می شد ،

  از مردم فدیه ، نذر و هدایای فراوان می خواستند .

  کَوی ها و کرپ ها در این جریانات منافع مشترکی داشتند .

  آنها کم کم بهم وابسته شدند و از این راه ثروت های بسیاری اندوختند .

  در حقیقت زندگی مردم بر اساس اعتقادات و مراسمی که کرپ ها گسترش می دادند

  و حکومت بعضی از کَوی های ظالم ، به کلی تباه شده بود .

  آنان در فشاری شدید چه از لحاظ اعتقادی و چه از لحاظ اقتصادی و سیاسی اسیر بودند .

  روشن است که این حالت در جامعه نیروی مبارزه آزادمردان

  و در نتیجه رهایی از بند ستمگران را بدنبال خواهد داشت .

  فرهنگ ایران ترکیبی از دو فرهنگ بومی و آریایی است .

  بومیان ایران مردمی با فرهنگ و هنرمند بودند .

  با کشاورزی و شهرنشینی آشنا بودند و برای خود باورها و اعتقادات ویژه ای داشتند .

  حتی در حدود ۴ هزار سال پیش بومیان ساکن قسمت های غربی سرزمین ایران

  حکومت های قدرتمندی را تشکیل دادند .

  مهاجرت آریاها که خود دارای فرهنگ و زندگی متفاوتی با بومیان بودند

  زندگی آرام بومیان را دستخوش تغییرات بسیاری نمود .

  گرچه آریایی ها پس از ۵۰۰ سال مهاجرت ،

  بیشترین جمعیت این سرزمین را تشکیل دادند ،

  و حتی توانستند زبان خود را جانشین زبان بومیان نمایند ،

  ولی بسیاری از اعتقادات ، باورها و روش های زندگی بومیان نیز

  در فرهنگ آریایی ها راه یافت .

  مهمترین اثر فرهنگ بومی در زندگی آریایی های دامدار و چادرنشین ،

  وادار ساختن آنها به ترک زندگی صحراگردی و شهرنشینی بود .

  چنین به نظر می رسد که

  آریایی ها کشاورزی ، کوزه گری و دفن مردگان را از بومیان آموخته باشند .

  آنان کشاورزی با بیل و کلنگ را با شخم زدن بوسیله خیش ،

  تکامل و جهشی بزرگ بخشیدند .

  به این ترتیب در حدود ۴ هزار سال پیش سرزمین ما

  شاهد بهم آمیختگی دو فرهنگ بومی و آریایی بود ،

  که با گذشت زمان کم کم رشد و شکوفایی یافت .

  قبیله ها کم کم به روستا نشینی روی آوردند و کشاورزی و دامداری

  به همراه یکدیگر توسعه یافت .

  این شکوفایی آغازگر فرهنگ نوینی شد که باید آنرا فرهنگ ایرانی نامید .

  در داستانها و اسطوره هایی که از گذشته ی سرزمین ما باقی مانده است

  تغییر شکل زندگی نژاد آریایی بخوبی نمایان می باشد .

  در آن زمان جنگهای بسیاری میان شهرنشینان ( ایرانیان ) و

  تیره هایی که هنوز صحراگرد و چادرنشین بودند ( تورانیان ) روی داد .

  این جنگها در اثر بروز اختلافات سیاسی ،

  و بیشتر به خاطر خشکسالی و از بین رفتن چراگاه های چادرنشینان در می گرفت .

  چادرنشینان به شهرها هجوم می بردند و آذوقه ی آنان را به غارت می بردند .

  تکرار این جنگها که قسمتی از زندگی شهرنشینان شده بود ،

  کم کم به آنان آموخت که آرایش نظامی برای دفاع از جان و شهر خود را پی ریزی نما یند .

 این داستان ها بوسیله فردوسی حماسه سرای نامدار ایران

 از روی( خدای نامک) که به زبان پهلوی ساسانی می باشد به نظم کشیده شده اند .

  باید یادآور شویم که در آن دوران وقتی بین دو یا چند قوم یا تیره

  آمیختگی و تماس حاصل می شد ، یا نژادی مغلوب نژاد دیگر می گردید ،

  باورها و اعتقادات هر دو قوم در میان همه پذیرفته می شد

  و خدایان هردوقوم مورد پرستش قرار می گرفتند .

  بنابراین در فرهنگ ایرانی ما شاهد مذهبی هستیم

  که در اثر پذیرفته شدن هردو اعتقاد بومی و آریایی در میان مردم رواج داشته است .

  در این جوامع دیگر مرده سوزانده یا در خانه دفن نمی شد ،

  بلکه صدها متر دورتر از آبادی ها در گورستان دفن می گردید .

  آنجا را شهر مردگان می نامیدند .

  در این باورها گونه ای مذهب ابتدایی را می توان یافت

  که بعدها موجب پیدایش دین های بزرگی چون( مهرپرستی) و( زروان پرستی)  شده است .

  اعتقاد به زندگی پس از مرگ و ارواح خیر و شر ، زایندگی جهان ،

  نگهبانی از آتش به عنوان مظهر و واسطه ای میان خدایان

  و باور به الهه زمین و آسمان

  و بطور خلاصه پرستش عناصر مختلف طبیعت در آن زمان شایع بود .

  اکنون دیگر کوزه گران هنرمند بجای تصویر مار ،

  مرغ داراز پا ، شترمرغ ، پلنگ و بزکوهی که نمونه هایی از هنر بومی هستند ،

  روی کوزه ها و ظروف خود صورت اسب و خورشید را که نماد آریایی هستند نقش می کردند .

  کم کم در میان مردم ، قشر روحانیون یا پیشوایان دین به شکل مستقل و با نفوذی درآمدند .

  اشکال مختلف این باورها و پندارها بوسیله آنان گسترش داده می شد

  و مراسم مذهبی و قربانی برای خدایان از وظایف اصلی این کاهنان گردید .

  پس از گذشت زمان ،

  پیشوایان دینی برای بازار گرمی به این باورها آب و تاب گزاف بخشیدند .

  پندارهای اصیل و ابتدایی مردم که شاید در زمان خود دارای ارزش و بوجود آورنده ی آرامش بود ،

  تبدیل به اعتقاداتی پیچیده و مرموز گردید

  که همراه با مراسمی رنگین ، خونین و گیج کننده پدیدار گشتند .

  پیشوایان و برگزار کنندگان مراسم مذهبی ( کرپ ) نامیده می شدند .

  کرپ ها با پنداربافی باعث گمراهی مردم می شدند

  و مردمی که عـلت بیماری ها و آسیب های طبیعی ، از جمله سیل و زلزله و مرگ را نمی دانستند

  در اثر پنداربافی پوچ کرپ ها همیشه در فکر خشنود ساختن خدایان بودند .

  در نظر آنان خدایان موجوداتی خشمگین بودند که در اثر اندکی کوتاهی پیروان خود ،

  به کینه جویی و انتقام می پرداختند .

  در حدود ۵۰۰۰ سال پیش ،

  مردمی که خود را آریا می خواندند ،

  از سرزمین های شمال به ایران و برخی از سرزمین های دیگر مهاجرت نمودند .

  این مهاجرت در حدود ۵۰۰ سال طول کشید .

  تیره هایی از آریاها به اروپا ، و تیره هایی به هندوستان رهسپار شدند .

  از این روی به این نژاد هـندواروپایی و

  به شاخه ی شرقی آنان هندوایرانی می گویند .

  آریاها در آغاز مردمی دام پرور و چادرنشین بودند .

  مردمی جنگجو و پیمان دار بودند .

  زندگی آنها از راه پرورش اسب و گاو و گوسفند می گذشت .

  آریاها به داستان سرایی و موسیقی علاقه ای خاص داشتند .

  خانواده ، خاندان و تیره ، نظام اجتماعی آریاها را تشکیل می داد .

  زندگی در دامن طبیعت و در نظام اجتماعی ساده و ابتدایی ،

  باعث شده بود که باور آنان

  بر پایه ی طبیعت پرستی و احترام بر روابط زندگی اجتماعی قرار گیرد .

  آریایی ها برای پدیده هایی چون خورشید ، آسمان ، زمین ، باران و آتش ، 

  و همچنین پیمان و همبستگی ، مهر و دوستی ، خدایانی می شناختند .

  با گذشت زمان ، افسانه ها و پندارهایی از هریک در میان مردم رواج یافته بود

  و سینه به سینه نقل می گردید و از نسلی به نسلی دیگر می رسید .

  این خدایان ،

  دیو ( به معنی درخشان )

  اهورا ( به معنی سرور ، خدا ) خوانده می شدند .

  از برجسته ترین خدایان آریایی می توان

  ورون ( خدا و پدر بزرگ )

  مهر ( خدای پیمان و روشنی )

  آریامن ( خدای دوستی )

  بهرام ( خدای جنگ و پیروزی )

  آذر ( خدای آتش و روشنی و گرمی ) را نام برد .

  آذر در باورهای آریایی ، واسطه ی بین مردم و خدایان دیگر بود .

  علاوه بر باور به خدایان نگهبان طبیعت ،

  آریاها به روان درگذشتگان و مردگان اعتقاد داشتند ،

  چه کسانی که از تیره ی خودشان بودند

  و چه آنهایی که از تیره ی دشمنانشان به شمار می رفتند .

  آنان می پنداشتند که روان درگذشتگان پس از مرگ

  همچنان وابستگی خود را با جهان زندگان حفظ می کنند .

  آنهایی که در هنگام زندگی دوستی می ورزیدند ،

  اکنون نیز یاری و کمک می رسانند و

  کسانی که پیش از مرگ در ستیز و دشمنی بودند نیز

  به کینه جویی و آزار خویش ادامه می دهند .

  آریایی ها جسد مردگان خود را می سوزاندند ، دفن می کردند

  و یا دور از محل زندگی خود برای خوردن جانوران و پرندگان لاشخور باقی می گذاشتند . 

  مراسم و آداب مذهبی در آغاز بوسیله ی رییس خانواده انجام می گردید .

  اما کم کم در میان مردم طبقه ای که همان روحانیون باشند ، بوجود آمدند

  و انجام مراسم مذهبی و خشنود ساختن خدایان را با قربانی و نماز و نیایش به عهده گرفتند .

  فصل دوم کتاب وندیداد که به زبان اوستایی نوشته شده ،

  شامل داستانی درباره ی جمشید که سرداری نامی از تیره ی آریایی است ، می باشد .

  با خواندن آن می توان تا حدودی با زندگی و باورهای آریاها آشنا شد .

  در این داستان آمده است که

  جمشید توانست در دوران یخ بندان در حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار سال پیش

  عـده ای از مردم و دیگر موجودات را در غاری گِرد آورد

  و به کمک آتش ، آنان را از گزند سرما حفظ کند 

  و نسل بشر و موجودات را از نابودی نجات دهد .

  باورها ، فرهنگ و شکل زندگی آریاها به صورت اسطوره ها و افسانه های دلکشی

  چندین نسل سینه به سینه نقل و حفظ گردیده ،

  تا امروز باقی مانده و یشت های کهن نامیده می شود .

  در ریگ وید ( که باقیمانده از باورها و افسانه های هندیان است )

  نیز وجه اشتراک بسیاری با این داستان ها و شخصیت ها ی آریایی موجود می باشد .

  ایران سـرزمینی است که از حدود ۱۰ تا ۲۰ هزار سال پیش در آن مردمی زندگی می کرده اند .

  گرچه آگاهی ما از وضع زندگی آنها بسیار اندک است

  ولی بقایای زندگی این مردم که توسط باستان شناسان بدست آمده

  تا حدودی ما را با وضع زندگی و اعتقادات آنها آشنا می سازد .

  در آغاز مردم ایران در غار زندگی می کردند .

  بقایای زندگی این مردم در غاری در تنگ پَبدَه در کوه های بختیاری

  واقع در شمال شرقی شوشتر پیدا شده است .

  قدیمی ترین محل سکونت بشری که در دشت شناخته شد

  سیالک در نزدیکی کاشان است . 

  آنها آتش را که در زندگی مردم جهان جهشی بزرگ پدید آورده است ، کشف نمودند .

  در این جامعه ی بدوی ، زن وظیفه ی ویژه ای داشت ،

  گذشته از نگهبانی از آتش می بایست در کوهها به جستجوی ریشه های خوردنی گیاهان

  و جمع آوری میوه های وحشی بپردازد .

  زن در این جامعه از طبیعت ، روش کشاورزی را آموخت .

  در این دوره ، وظیفه ی مردان شکار کردن بود .

  پس از به وجود آمدن دشت های حاصلخیز در دهانه ی رودخانه ،

  در حدود هفت هزار سال پیش مردم از غارها به سوی دشت سرازیر شدند .

  در دشت برای نخستین بار برای خود از گِل ، خانه و روستا ساختند .

  این مردم به زودی با ساختن ظروف گِلی و نساجی آشنا شدند

  و زراعت را توسعه دادند .

  آنها مردگان خود را همراه با بعضی از وسایل زندگی در کفِ اتاق دفن می کردند .

  این کار نمایانگر اعتقاد این مردم به زندگی مردگان پس از مرگ می باشد .

  اعتقادات مذهبی ابتدایی این مردم ، که آنها را نیازمند به قربانی می ساخت ،

  وادارشان نمود تا به نگهداری و اهلی کردن حیوانات بپردازند .

  اهلی کردن حیوانات در پیشرفت تمدن آنان نقش مهمی داشت .

  در این مرحله آنان وارد تجارت یعنی ایجاد تولید اضافی گردیدند

  و تولید اضافی آنان سبب شد که برای مبادله کالا در جامعه

  دستفروشان دوره گرد به کار بپردازند .

  پس از گذشت هزار سال آنها چرخ را اختراع نمودند

  و توانستند ظروف و کوزه ی خود را با شکل بهتری بسازند .

  با به کاربردن آجر چهارگوش در ساختن خانه های خود

  جهش بزرگی در معماری پدید آوردند

  و کم کم فلز نیز برای ساختن ابزاربه کار گرفته شد .

  تجارت به شکل مبادلات پایاپای توسعه ی بیشتری یافت .

  تجارت میان بومیان و سایر مردم جهان آنروز باعث شد

  که گندم و جو که از گیاهان آسیای مرکزی و غربی می باشد

  به مصر و اروپا برده شود .

  وضع طبیعی سرزمین ایران ،

  که در آن آبادی ها دور از یکدیگر و در مناطقی صعـب العـبور قرار داشت ،

  باعث پراکندگی جمعیت گردید .

  گرچه خانواده به عنوان یک نهاد اجتماعی هر روز بیشتر توسعه می یافت

  ولی تکامل در شهرنشینی به تاخیر افتاد .

  بجز قسمتی از دشت شوش ،

  دیگر مناطق قرن ها در مرحله ی ماقبل تاریخی باقی ماندند .

  در دشت شوش در جنوب غربی سرزمین ایران در حدود پنج هزار سال پیش

  اولین حکومت بوجود آمد .

  این دولت متمدن ، دولت ایلام بود .

  مطالعات دانشمندان درباره ی تاریخ طبیعی انسان و

  استخوان های بدست آمده از مردم ایران ،

  نژاد کاملا یکجور را نشان نمی دهد .

  ولی دانشمندان نژاد بومیان ایران را آسیانی نامیده اند ،

  در نظر آنان آسیانی نژادی است که نه به دسته سامی نژادان بستگی دارد

  و نه به نژاد هند و اروپایی .

  همه ی مردم این نژاد در آن دوران به زبان پیوندی سخن می گفتند .

  پیوندی زبان هایی را گویند که در آن پیشوند و پسوند وجود ندارد .

  آگاهی ما درباره ی دین بومیان ایران بسیار اندک است .

  در بین النهرین که سکنه ی بدوی آن از همان منشاء بومیان ایران بودند ،

  زندگی را آفریده ی یک رب النوع می دانستند .

  در باور آنان جهان زاینده و رو به افزایش بود نه زاییده شده .

  برخلاف آنچه مصریان می پنداشتند ،

  این مردم آفریننده ی زندگانی را زن می دانستند نه مرد .

  در محل زندگی مردم ماقبل تاریخ ایران ،

  پیکرهای کوچک و برهـنه از یک رب النوع زن پیدا شده

  که باورها و اعتقادات آنان را چنانچه در بالا گفتیم آشکار می کند .

 همانند این مجسمه در دو شهر باستانی تپه یحیی در ۲۲۵ کیلومتری کرمان

 و شهداد در حاشیه ی غربی دشت لوت نیز بدست آمده است .

بومیان ایران به موجودات اسرارآمیزی مانند پریان ، و جادو و ساحری باور فراوان داشتند .

در میان بعضی از تیره های بومیان ایران ، از جمله در میان طایفه ی گوتی ،

که از کوه نشینان ساکن در دره ی کردستان بودند ، زن فرمانده ی سپاه بود .

وضع سیاسی بومیان ایران بستگی به دسته بندی خانواده ها داشت

و رییس این خانواده ها را از میان خود انتخاب می نمودند .

تا مدت ها ، اندیشه ی تمرکز قدرت در دست یک فرد یا یک رییس ،

که بعـدا شاه نامیده شد در ایران بوجود نیامد .

این وضع سیاسی و شکل طبیعی سرزمین ایران باعث شد

که اقـوام و قبیله ها از اختلاف و درگیری که به جنگ و خونریزی بیانجامد

برکنار بمانند و به توسعه مراکز و تکامل در تمدن خویش بپردازند .

همانگونه که اشاره شد ،

تا آنجایی که کاوش های باستانی نشان می دهد

حتی پس از چندین قرن ، جز در شوش ، تمدنی به وجود نیامد .

تمدن شوش ایلام نامیده شد

و این تمدن توانست در حدود پنج هزار سال پیش نخستین خط را در ایران بوجود بیاورد .

این خط ( ایلامی مقدم ) نامیده شد .

لوح های گلی که روی آن باخط ایلامی مقدم نوشته شده و در سیالک کشف گردیده است ،

استعمال خط را در ایران پیش از تاریخ ثابت می کند .

این خط بعدها در اثر نفوذ تمدن اَکَد که از نژاد سامی بودند ،

رواج خود را از دست داد .

زندگی آرام بومیان ایران در این هنگام با مهاجرت تیره هایی از نژاد دیگری مصادف گردید

و برخورد و تاثیر متقابل فرهنگ های آنان ،

در تاریخ و زندگی مردم این سرزمین فصلی نو بوجود آورد .

   روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

                                           مهرافزا ای نگار مهرجوی مهربان

  شادمانی کن ز جشن مهرگان و روز مهر

                                           شادمانی کن به روز مهر و جشن مهرگان 

  ** مهر ؛ میترا :  

   مهر در اوستا و پارسی باستان ( میترا ) و در پهلوی ( میترَ ) نامیده شده است .

  در گاتها کلمه میترا به معنی عهد و پیمان آمده است .

  مهر در اوستا از آفریدگان اهورامزدا محسوب شده و ایزد محافظ عهد و پیمان است

  از این رو ایزد فروغ و روشنایی است تا هیچ چیز بر او پوشیده نماند .

  آیین ستایش مهر از ایران به بابل و آسیای صغیر رفت ،

  سپس با سربازان رومی به اروپا راه یافت و در آنجا مهر به صورت خدایی بزرگ پرستیده شد

  بدینگونه آیین مهرپرستی پدید آمد .

   پس از ظهور اشوزرتشت ، تنها اهورامزدا خدای یگانه و پروردگار بزرگ نامیده شد

  و سایر پروردگاران آریایی به نام ایزدان یا فرشتگان نام داده شدند

  که در واقع مظهر و صفت خداوند و نیرویی از پروردگارند و مهر یکی از آن ایزدان است .

  چون مهر یکی از ایزدان دین زرتشتی و دارای مقام بلندی است

  بسیاری از آتشکده های عهد باستان به نام او بوده است .

  امروز هم زرتشتیان به پرستشگاه خود ، ( درمهر) یا ( درب مهر ) می گویند .

   در گاتها تنها یکبار از مهر یاد شده که به معنای پیمان بستن بوده است .

  این ایزد در ادبیات ایران باستان بدینگونه وصف شده است :

  مهرایزد هماره بیدار و نیرومند است و

  برای یاری کردن راستگویان و برانداختن دروغگویان و پیمان شکنان در تکاپو است .

  مهر از برای محافظت عهد و پیمان و میثاق مردم گماشته شده است

 از این رو فرشته ی فروغ و روشنایی نیز هست که هیچ چیز از او پوشیده نمی ماند

  و در سراسر گیتی ، آنچه از راست و دروغ می گذرد و عهدی که بسته و شکسته می شود

  نزد او بیدار و آشکار است .

  *** جشن مهرگان :

  در گاه شماری و فرهنگِ ایران باستان ،

  جشن مهرگان پس از نوروز دارای اهمیت برجسته یی بوده است .

  دلیل آن این بود که در گاه شماری کهن ایران ، سال شامل دو فصل بزرگ می شد .

  نوروز آغاز فصل نخست و مهرگان آغاز فصل دوم بود .

  فصل اول تابستان بود که از جشن نوروز شروع می شد و هفت ماه ادامه داشت

  و فصل دوم ، زمستان بود که از جشن مهرگان آغاز می شد و پنج ماه طول می کشید .

 این جشن را در قدیم ( متراکانا ) یعنی متعلق به مهر می گفتند که بعدها تبدیل به مهرگان شد . 

  جشن مهرگان که از روز مهر آغاز می شد و تا شش روز پس از آن ادامه می یافت ،

  زمینه ی برپایی جشن های بزرگ و شادی بسیار در سرزمین بزرگ ایران بود .

  برخی گویند مهر اسم خورشید است و خورشید در چنین روزی ظاهر شد

  و گویند در این روز فریدون به بیوراسب ( که ضحاک خوانندش ) دست یافت . 

  ایزدان به یاری فریدون فرود آمدند و در آخرین روز این جشن که بیست و یکم ماه باشد ،

  فریدون ضحاک را در کوه دماوند به زندان انداخت و تاج شاهی را بر سر نهاد .

  اما امروز جشن مهرگان در ایران زمین ، به فراموشی سپرده شده .

  وفردا که خوشید طلوع کند ، ديگر کسی مهرگان را به یاد نمی آورد .

                                 جشن مهرگان خجسته باد . 

  تقویم نیاکان ما در ایران باستان گاه نمای خورشیدی بود

  یعنی از یک دور گردش زمین به دور خورشید تشکیل می شد

  که شامل ۳۶۵ روز و۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۹ ثانیه است .

  سال آنها دوازده ماه داشت و هر ماه سی روز داشت .

  در پایان اسفند پنج روز به نام پنجه به سال می افزودند که ۳۶۵ روز کامل شود

  و برای به شمار آوردن ساعات اضافی زمان هر چهار سال یکبار ،

  یک روز به ایام پنجه می افزودند . 

  و گاهی همانند دوره ی ساسانی در پایان هر صد و بیست سال ،

  یک ماه به سال اضافه می نمودند یعنی در عوض دوازده ماه ، سیزده ماه به شمار می آوردند .

  برابر گاه شماری مزدایی که در اوستا آمده ، هر سال به دوازده ماه تقسیم می شود .

 هر ماه ، سی روز دارد . پنج روز آخر هر سال جزو سال و ماه شمرده نشده

  و به نام پنج فصل گاتها نام نهاده شده که مردم به جشن و شادی و آمادگی نوروز می پردازند . 

 هر روز از ماه نامی داشت که نامهای امشاسپندان و ایزدان بود .

  دوازده ماه نیز نامهایی داشت که آن هم از نامهای امشاسپندان و ایزدان تشکیل می شد .

  نامهای دوازده ماه با نامهای سی روز ماه اشتراک داشتند و به همین جهت

  هنگامی که نام روز و ماه مصادف می شد ، آنروز را جشن می گرفتند .

  به این ترتیب دوازده جشن سالیانه داشتند ، جز جشن های مرسوم دیگر .

 ** فصل ها :

  تقسیم سال به چهار فصل در قدیم معمول نبود .

  سال به دو فصل بزرگ تقسیم می شد : تابستان و زمستان . 

  تابستان در اوستا ( هم ) و در پهلوی ( هامین ) آمده و هفت ماه بوده است ،

  یعنی از آغاز فروردین تا پایان مهرماه .

  زمستان در اوستا ( زیم ) و در پهلوی ( دمستان ) که در فارسی جدید زمستان شده ، نام داشته است .

  زمستان پنج ماه از آغاز آبان تا پایان اسفند به طول می انجامید .

  ** دوازده ماه سال :

  اشاره شد که هر سال به دوازده ماه تقسیم می شد . این تقسیم چنانچه تاریخ نشان می دهد ،

  از زمان هخامنشیان تاکنون باقی است . ماه اول فروردین نام داشت

  چون در این ماه فروهـرها یا روانهای درگذشتگان از جایگاه مینوی شان میان خانواده ها می آمدند .  

  دوازده نام ماه ، از اسامی امشاسپندان و ایزدان بزرگ تشکیل می شد :

  فروردین – اردیبهشت – خرداد – تیر – امرداد – شهریور –

  مهر – آبان – آذر – دی – بهمن – اسفند –

  ** سی روز ماه :

  هر ماه سی روز داشت . هر روز نامیده می شد به نام یکی از امشاسپندان یا ایزدان .

  پلوتارک در سده ی یکم میلادی گفته :

  گِرد اهورامزدا را بیست و چهار ایزد فراگرفته اند

                                       که با شش امشاسپند ، عددِ سی حاصل می شود .

  نامهای سی روز به ترتیب چنین اند :  

 اورمزد   یعنی  دانای بزرگِ هستی بخش

   وهمن    یعنی  اندیشه ی پاک

  اردیبهشت   یعنی  بهترین پاکی و راستی

  شهریور  یعنی  نیروی اراده و چیرگی بر نفس

  سپندارمزد   یعنی  مهر و فروتنی

  خورداد   یعنی  تندرستی و بلوغ و رشد

  امرداد   یعنی  بی مرگی و جاودانگی

  دی بآذر   یعنی  دادار

  آذر   یعنی  آتش – فروغ

  آبان   یعنی  آبها

  خور(خیر)    یعنی  آفتاب خورشید

  ماه    یعنی  ماه

  تیر    یعنی  ستاره ی تیر – ستاره ی باران

  گوش    یعنی  زندگی – هستی

  دی بمهر   یعنی  دادار

  مهر   یعنی  دوستی – پیمان

  سروش   یعنی  فرمانبرداری 

  رشن   یعنی  دادگری

  فروردین   یعنی  ( فروهر) نیروی پیشبَر

  ورهرام   یعنی  پیروزی

  رام    یعنی  رامش – شادمانی

  باد   یعنی  باد

  دی بدین   یعنی  دادار

  دین   یعنی  کیش – بینش درون

  اَرد   یعنی  خوشبختی – خواسته

  اَشتاد    یعنی  راستی

  آسمان   یعنی  آسمان

  زامیاد    یعنی  زمین

  مانتره سپنت   یعنی  گفتار پاک

  انارام   یعنی  فروغ بی پایان 

 

  ** پنج هنگام روز :

  هر روز به پنج گاه یا پنج وقت تقسیم می شد . به این ترتیب :

  * هاونی : هاونگاه ، بامداد .

  * رپیثوین : رپیتوینگاه ، ظهر ، نیمروز . 

  * اوزی یرین : ازیرینگاه ، عصر تا آغاز شب .

  * اییویسروتریم : اویسروتریمگاه ، از آغاز شب تا نیمه شب .

  * اوشهین : اشهینگاه ، از نیمه شب تا سپیده ی صبح .

  در این پنج هنگام روز نمازهایی است که هر مزدایی لازم است به گاه خود انجام دهد

  چنانچه در خود اوستا یاد شده .

  ** پنج روز پنجه :

  گفته شد که سال به دوازده ماه و هر ماه به سی روز تقسیم می شد .

  اما سال پنج روز و ربع روز اضافه داشت . پنج روز آخر سال را پنجه ی اندرگاه می نامیدند .

  این پن روز را در شمار سال نمی آوردند  به جشن و شادی و پیشباز سال نو می رفتند .

  چون برای همه ی روزها و ماه ها و گاه ها نامی بود ،

  این پنج روز نیز بر بنیاد معتقدات دینی ، اسم گذاری شد .

   برای اين اسم گذاری از نام پنج فصل گاتها بهره گیری شد .

  گاتها ( سرودهای آسمانی زرتشت ) به پنج فصل بخش شده و هر فصل نامی دارد به این ترتیب :